Jak tworzyć miejsca lęgowe dla jerzyków?

Jerzyki od lat są symbolem polskich miast. Każdej wiosny wracają z Afryki, by wychować młode w szczelinach budynków, stropodachach i specjalnie przygotowanych budkach lęgowych. Są niezwykle pożyteczne – każdego dnia zjadają tysiące komarów, meszek i innych latających owadów. Niestety z roku na rok mają coraz mniej miejsc do gniazdowania.

Remonty budynków, termomodernizacje oraz uszczelnianie elewacji sprawiają, że naturalne kryjówki znikają. Dlatego tworzenie nowych miejsc lęgowych dla jerzyków jest dziś jednym z najważniejszych działań wspierających ochronę tego gatunku.

Dlaczego jerzyki potrzebują naszej pomocy?

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu jerzyki bez problemu znajdowały miejsca lęgowe w szczelinach bloków mieszkalnych, pod dachami kamienic czy w stropodachach. Obecnie większość budynków przechodzi termomodernizację. Otwory wentylacyjne i szczeliny są zamykane, a stare elewacje zastępowane nowymi. Dla ludzi oznacza to oszczędność energii, ale dla jerzyków często utratę jedynego miejsca do wychowania młodych.

Problem dotyczy praktycznie wszystkich większych miast w Polsce. Na szczęście odpowiednio zaprojektowane, alternatywne miejsca lęgowe pozwalają skutecznie zastąpić utracone przez ptaki siedliska.

Dlaczego warto chronić jerzyki?

Jerzyki należą do najbardziej pożytecznych ptaków występujących w miastach. Ich dieta składa się niemal wyłącznie z drobnych owadów chwytanych w locie. Dorosły jerzyk każdego dnia potrafi zjeść kilka tysięcy komarów, much, meszek oraz innych uciążliwych owadów, stanowiąc naszą naturalną broń w walce z plagami insektów.

Jednocześnie są to ptaki objęte ścisłą ochroną gatunkową, dlatego zachowanie istniejących kolonii oraz tworzenie całkowicie nowych miejsc lęgowych ma ogromne znaczenie dla ochrony polskiej przyrody.

Jakie miejsca wybierają jerzyki?

Jerzyki praktycznie nigdy nie budują własnych, wolnostojących gniazd. W naturze i architekturze wykorzystują gotowe przestrzenie:

• szczeliny skalne,
• otwory w budynkach i stropodachy,
• przestrzenie bezpośrednio pod dachami,
• specjalnie przygotowane budki lęgowe dla jerzyków oraz jerzykowniki.

Podczas wyboru miejsca najważniejsze dla tych ptaków jest zapewnienie całkowicie swobodnego dolotu do otworu wlotowego oraz odpowiedniej wysokości, umożliwiającej bezpieczny skok w powietrze przy starcie.

Budki lęgowe dla jerzyków – prosty krok ratunkowy

Najprostszym sposobem pomocy jest montaż dedykowanych budek lęgowych. Sprawdzają się one doskonale szczególnie podczas termomodernizacji budynków, kiedy dotychczasowe szczeliny lęgowe zostają bezpowrotnie zlikwidowane. Budki najlepiej montować:

• wysoko na elewacjach bloków lub kamienic,
• pod okapami dachów,
• na ścianach szczytowych obiektów,
• zawsze w miejscach zapewniających niezakłócony, swobodny dolot.

Najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy budki pojawiają się w bliskim sąsiedztwie istniejących już kolonii ptaków.

Kiedy warto stosować wolnostojące wieże lęgowe?

Nie zawsze istnieje techniczna lub społeczna możliwość montażu budek bezpośrednio na elewacjach budynków. Dotyczy to między innymi:

• parków miejskich i terenów rekreacyjnych,
• nowoczesnych, minimalistycznych osiedli mieszkaniowych,
• obszarów realizacji inwestycji wymagających zaawansowanej kompensacji przyrodniczej,
• miejsc, w których zlikwidowano historyczne, stare kolonie jaskółek i jerzyków.

W takich sytuacjach doskonale sprawdzają się wolnostojące wieże lęgowe. Ich nadrzędnym zadaniem jest stworzenie bezpiecznej, stabilnej przestrzeni dla całej kolonii całkowicie poza strukturą budynków mieszkalnych.

Pierwszy jerzykownik w Polsce i historia konstrukcji

Jako firma USSURI od wielu lat z pasją rozwijamy i testujemy konstrukcje inżynieryjne przeznaczone dla ptaków miejskich. Pierwszy zaprojektowany przez nas jerzykownik w Polsce powstał w 2013 roku na Polu Mokotowskim w Warszawie podczas hucznych obchodów Dnia Ziemi. Konstrukcja została zaprojektowana w taki sposób, aby swoim wyglądem nawiązywała do tradycyjnego gołębnika słupowego. O tym pionierskim wydarzeniu można przeczytać na łamach portalu bocian.org.pl. Od tamtej pory w różnych częściach Polski z powodzeniem wznieśliśmy już kilkadziesiąt podobnych realizacji.

Pełne rozmieszczenie naszych obiektów wraz z informacją o ich aktualnym statusie możecie Państwo sprawdzić na bieżąco na interaktywnej mapie jerzykowników w Polsce.

Dlaczego jerzykowniki zasiedlają również inne gatunki ptaków?

Choć wieże projektowane są ściśle z myślą o jerzykach, bardzo często jako pierwsi lokatorzy pojawiają się w nich inni skrzydlaci mieszkańcy miast:

• mazurki i wróble,
• szpaki,
• sikory oraz pleszki.

Na pierwszy rzut oka dla inwestora może wydawać się to problemem. W rzeczywistości jest dokładnie odwrotnie! Wieloletnie obserwacje ornitologiczne prowadzone przez USSURI pokazują, że jerzyki wyjątkowo chętnie i śmiało zajmują miejsca, w których wcześniej pomyślnie gniazdowały inne ptaki. Wynika to z mechanizmu tzw. „wabienia naturalnego” – obecność innych gatunków sygnalizuje jerzykom, że konstrukcja jest bezpieczna i wolna od drapieżników.

Dlatego nasza standardowa konfiguracja wieży obejmuje celowo zróżnicowane strefy:

• 20 dedykowanych komór dla jerzyków,
• 2 komory dla szpaków,
• 2 komory dla wróbli lub sikor.

Takie zbalansowane rozwiązanie znacząco podnosi atrakcyjność obiektu i przyspiesza ostateczne zasiedlenie wieży przez docelową populację jerzyków.

Dane techniczne profesjonalnej wieży dla jerzyków

Nasz flagowy model jerzykownika charakteryzuje się precyzyjnymi parametrami inżynieryjnymi i materiałowymi:

• Korpus: Forma graniastosłupa o 6 bokach z dachem w kształcie ostrosłupa, trwale pokrytym odporną blachą na rąbek stojący. Wysokość korpusu to 120 cm, szerokość 85 cm, a szerokość dachu wynosi 110 cm.
• Miejsca lęgowe: Łącznie 24 niezależne komory rozmieszczone funkcjonalnie na 4 poziomach:
  • 20 dla jerzyków (otwór wlotowy chroniący przed szpakami: 65x30 mm),
  • 2 dla szpaków (otwór wlotowy: 47 mm),
  • 2 dla wróbli/sikor (otwór wlotowy: 33 mm).
• Komfort ptaków: Powierzchnia podłogi pojedynczej komory wynosi komfortowe 500 cm², a wysokość wewnętrzna to 18 cm. Każda komora posiada możliwość pełnej kontroli ornitologicznej oraz zimowego czyszczenia.
• Materiały konstrukcyjne: Certyfikowana sklejka wodoodporna, trwała tarcica sosnowa i modrzewiowa, płyta OSB oraz blacha ocynkowana i malowana proszkowo.
• Słup nośny: Profesjonalny, typowy słup teletechniczny o długości 7 m, zaimpregnowany najwyższej klasy wormalitem metodą ciśnieniowo-próżniową Rupinga. Średnica znamionowa słupa na wysokości 1,5 m od podstawy wynosi 20 cm, a przy czubie – 15 cm.
• Montaż i stabilizacja: Słup jest bezpiecznie przykręcony potężnymi stalowymi obejmami do solidnego szczudła żelbetowego. Szczudło zostaje trwale posadowione w gruncie na głębokości aż 1,5 metra poniżej poziomu terenu i dodatkowo ustabilizowane ciężkimi bloczkami betonowymi.

Wyniki wieloletnich obserwacji i zajętości wież

Co roku, działając w ścisłej współpracy z licencjonowanymi ornitologami posiadającymi oficjalne uprawnienia do obrączkowania ptaków, przeprowadzamy rzetelne kontrole terenowe części naszych jerzykowników. Pozostałe obiekty weryfikujemy skrupulatnie podczas procedury zimowego czyszczenia budek.

Aktualne statystyki pokazują, że aż 55% kontrolowanych jerzykowników zostało pomyślnie zasiedlonych przez jerzyki (w 10 na 18 systematycznie badanych punktów). Jest to wyjątkowo wysoki wskaźnik skuteczności, biorąc pod uwagę, że w większości lokalizacji celowo nie stosowano sztucznego wabienia elektronicznego, opierając się wyłącznie na opisanym wyżej „wabieniu naturalnym”.

Rekordowe wyniki odnotowaliśmy w 2023 roku:

• Na Skwerze Jarnuszkiewicza na warszawskich Bielanach – w 2 stojących tam jerzykownikach stwierdzono obecność po aż 8 stabilnych par lęgowych w każdym obiekcie!
• W Zielonce – w 2 tamtejszych wieżach odnotowano po 6 par lęgowych. Spontoniczny ruch ptaków wokół tej konstrukcji prezentuje poniższy materiał wideo:

Film z widowiskowego „nalotu” jerzyków na jerzykownik w Zielonce:

Nasze doświadczenia pokazują również niesamowitą skuteczność nowoczesnej technologii. W jerzykowniku przy ul. Borsuczej w Warszawie zastosowaliśmy autonomiczny, zasilany solarnie elektroniczny wabik głosowy. Efekt? Już w pierwszym pełnym sezonie lęgowym odnotowaliśmy udany lęg jerzyków!

Warto pamiętać, że stosowanie wyłącznie małych otworów dla jerzyków (bez komór dla innych ptaków i bez aktywnego wabika dźwiękowego) na nowych terenach okazuje się mało efektywne (czego przykładem jest obiekt w parku Cietrzewia w Warszawie – brak szpaków poskutkował brakiem jerzyków). Z kolei w Parku Olszyna na Bielanach, usytuowanym w bezpośrednim sąsiedztwie wieżowców gęsto zasiedlonych przez ptaki, jerzyki wyprowadziły lęg już w pierwszym roku bez dodatkowych zachęt. Ptaki te po prostu muszą nauczyć się nowej konstrukcji w przestrzeni publicznej, dlatego dokładamy starań, by bryła jerzykownika kształtem imitowała zwarty budynek ze spadzistym dachem i bezpiecznymi okapami.

Jak zwiększyć szansę na zasiedlenie jerzykownika?

Aby zminimalizować czas oczekiwania na pierwszą kolonię, należy bezwzględnie przestrzegać kluczowych zasad ornitologicznych:

• Kluczowa lokalizacja: Montaż wieży w bliskim sąsiedztwie istniejących, dużych kolonii miejskich. Ogromne, otwarte przestrzenie z dala od bloków (jak np. na Polu Mokotowskim) wymagają znacznie dłuższego czasu na odkrycie przez ptaki.
• Wysokość i architektura: Zapewnienie minimum 5-7 metrów wolnej przestrzeni pionowej oraz absolutny brak jakichkolwiek przeszkód (drzew, linii energetycznych, lamp) bezpośrednio przed otworami wlotowymi. Jerzyki potrzebują wolnego korytarza powietrznego do nalotu.
• Wsparcie technologiczne: Stosowanie zautomatyzowanych wabików dźwiękowych odtwarzających głosy jerzyków w okresie maj-lipiec.
• Cierpliwość ekologiczna: Jerzyki wykazują ogromne przywiązanie do starych miejsc lęgowych. Zaakceptowanie całkowicie nowej struktury architektonicznej wymaga czasu – stabilne kolonie potrafią zawiązać się dopiero po kilku sezonach od montażu.

Podsumowanie

Zarówno tradycyjne budki instalowane na ścianach modernizowanych budynków, jak i innowacyjne, wolnostojące wieże lęgowe USSURI stanowią obecnie fundament skutecznej ochrony jerzyków w Polsce. Realny monitoring potwierdza, że przemyślane inwestycje ornitologiczne przynoszą wymierne korzyści dla ekosystemu miast, skutecznie i trwale chroniąc ten niezwykle pożyteczny gatunek.

Ussuri

Jesteśmy producentem schronień lęgowych dla ptaków i innych zwierząt z ponad 15-letnim doświadczeniem na rynku ornitologicznym. Oferujemy budki lęgowe własnej produkcji, przeznaczone do montażu na drzewach oraz budynkach, a także zajmujemy się ich instalacją i monitoringiem. Współpracujemy z naukowcami oraz organizacjami przyrodniczymi (m.in. STOP, TP "Bocian", Stowarzyszenie Ochrony Sów), dbając o realne i przetestowane efekty naszych działań na rzecz ochrony przyrody.

Siedziba i stolarnia: Brwinów (okolice Warszawy). Zapraszamy do kontaktu!